2019-10-08 18:31:15
سامان
دكتۆر مەدحەت محەمەد سلێمان، یەكێكە لەو سیاسەتمەدارە گەنجانەی كە ئومێدبەخشن بۆ داهاتووی كوردستان، لە ساڵی (1987) بڕوانامەی بەكەلۆریۆسی بەدەست هێناوە، لە ساڵی (1995) دكتۆرای لە زانستی ئەندازەی مەدەنی، لە كۆلێژی ئەندازیاری لە (وارسۆ)ی پایتەختی پۆلۆنیا بەدەستهێناوە، لە چەند پۆستێكی حكومیی كاری كردووە، لە ساڵی (2003) ڕاوێژكار بووە لە وەزارەتی ئاوەدانكردنەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان، (2004-2005) بەڕێوەبەری گشتی ئاوەدانكردنەوەی گوندەكانی كوردستان بووە، لە ساڵی (2005-2010) بووەتە سەرۆكی پەیمانگای تەكنیكی هەولێر، لە ساڵی (2010)ەوە، ئەندامی پەرلەمانی كوردستانە.
یەكێك لە پێویستییەكانی ئیدارەدانی تەنگەژەكان، هەبوونی پەیوەندی و پێكەوەژیانی پێویست و گونجاوە لە نێوان بڕیاربەدەستان و كەسانی پسپۆر و شارەزا، پرسیاری سەرەتای سامان، لەبارەی ئەو زەمینەسازییە تۆكمەیە بوو كە لە كوردستان بۆ ئەم پێكەوەژیانە گرنگە؟ دكتۆر مەدحەت ئاماژەی بەوەدا كە ئەم زەمینەسازییە لە كوردستان نییە، چونكە كۆمەڵگاكانی دوای جەنگ و ململانێكان، هەمیشە و تا ماوەیەكی درێژ، تیایاندا عەقلیەتی خەباتی چەكداریی، بەسەر كەشوهەوای دروستكردنی بڕیاردا زاڵە. كەم جار ڕێك دەكەوێ كە وڵاتێك ئەم دۆخە بە ئاسانی تێپەڕێنێ، بۆ نموونە وڵاتێكی وەكو پۆلەندا كە ئەم دۆخەی بە كەمتر لە 6 ساڵ تێپەڕاند. لە كاتی نەبوونی ئەم زەمینەیەش، بڕیارە ئیدارییەكان بە شێوەیەكی گشتی لە چوارچێوەیەكی دیاریكراوی پەیوەندی نێوان كەسەكان دەردەچێت و بوار بۆ میزاجی شەخسی دەكاتەوە. سەرەڕای ئەو پاساوانەی بۆ نەبوونی ئەم زەمینەیە دەهێنرێنەوە، بۆ نموونە ڕاستە پۆستی وەزیریی، پۆستێكی سیادییە، بەڵام ئەمە نابێتە پاساو بۆ نەبوونی پێكەوەژیان و هەرگیز نابێتە پاساوی ئەوەی دەستەبژێری سیاسی لە میانەی پڕۆگرامی ڕاهێنان و گفتوگۆی بەردەوام لە بارەی بنەماكانی سەركردایەتیكردن ئامادە نەبن. بۆیە دەتوانین بڵێین: ئێمە ئامادەیی ئەوەمان تێدا نییە، بە شێوەیەكی زانستی و بە جۆرێك ئیدارەی تەنگەژەكان بكەین، كە تیایدا هونەرەكانی سیاسەت لەگەڵ توانا پسپۆری و زانستییەكان یەكتر تەواو بكەن. لێرەوە پرسیارێك لەبارەی هەبوونی زەمینەی یاسایی و تەشریعی و ئیداریی پێویست، خۆی دەسەپێنێ بۆ دەسپێكردنی ئەو چاكسازییانەی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بانگەشەی بۆ دەكات؟ سەرەتا... دكتۆر مەدحەت ئاماژەی بەوەدا كە هەر پڕۆسەیەكی چاكسازی دەبێ سیستەمێك (System)ی هەبێ، ڕێوشوێنەكان لەسەرەوە بۆ خوارەوە بگیرێنەبەر، نەك بە پێچەوانەوە، هەروەها دەبێ چاكسازییەكان ئیرادەیەكی سیاسی ڕوونیان لە پشت بێ. دەبێ دان بە خاڵە لاوازەكان و ئەو كێشە و گرفتانەدا بنێین، كە بوونەتە هۆی دروستبوونی ئەو كێشە گەورەیەی دارایی و ئابووری لە هەرێمی كوردستان، نابێ بە سووك سەیری كاریگەرییە كۆمەڵایەتی-ئابوورییەكان (Socio-economy) بكەین، كەرتی گشتی گیرۆدەی عەقلییەتێكی سۆسیالیستی دواكەوتوو بووە كە عەقلیەتێكی وەزیفی بیرۆكراسییە و توانای ئەوەی نییە لەگەڵ ڕەوتی كاریگەرییەكانی سەردەم بڕوات، هەروەكو ناشتوانێ لەگەڵ پێویستییەكانی ئابووریی بازاڕی كوردستان مامەڵە بكات. پێویستمان بە چاكسازی ئیداری ڕاستەقینە هەیە، كە لەسەر بنەمای كێبڕكێ و لێپرسینەوە ئەنجام بدرێت. كێشەی گەورەمان لە پەروەردە و فێركردن هەیە، لە كاتێكدا نەوەیەكی خاوەن بڕوانامەمان هەیە و باوەڕیان وایە بڕوانامە هەموو شتێكە بۆ دامەزراندن، بەڵام لە ڕووی زیرەكیی و لێهاتوویی بەرهەمهێنان و شێوازی كاركردن، بێ توانان. مەركەزیەتێكی ئیداریی ناهاوسەنگ و كەمی سەڵاحییەتمان هەیە كە ئەمەش كۆسپ دەخاتە بەردەم ڕێوشوێنە ئیدارییەكان، كەموكووڕییەكی گەورەمان لە یاسای پێویست هەیە، بۆ گەشەپێدانی ئابووری و هەندێ یاساشمان هەن كە دەرچوونە بەڵام كاریان پێ ناكرێ. ناڕۆشنبیرییەكی تەواو هەیە لە بواری دانی باج، لەگەڵ نەمانی سەرچاوەكانی باجدانی گریمانەكراو، دەوڵەت پابەند كراوە بە هەندێ بواری دارایی كە باری دارایی دەوڵەت قوڕستر دەكەن. لە بەرامبەر كێشەگەلێكی وادا، هیچ ڕێگایەكمان لەبەردەم نییە، جگە لەوەی پەنا بۆ ڕێسا و یاسای پشتبەستوو بە سنووری گشتی فەلسەفەی دەوڵەتی نوێ ببەین، كە هاوكار دەبێ لەوەی پەیكەری كارگێڕی و دارایی بەڕاستی ئامادە بن بۆ چالاككردنی میكانیزمی پێویست بۆ هەر بڕیارێك لەبارەی ئەو چاكسازییانەی بانگەشەیان بۆ دەكرێ.
بەڵام لە نەبوونی ڕاگەیاندنی ئابووری، ئایا ئەو ڕاگەیاندنە سیاسییەی ئێستا هەیە، دەتوانێ مامەڵە لەگەڵ كێشە داراییەكانی ئێستا و كاریگەرییەكانی بكات؟ دكتۆر مەدحەت بەداخ بوو بۆ ئەم بابەتە و ئاماژەی بەوەدا كە بەهۆی نەبوونی ڕاگەیاندنی تایبەتمەند، گەیشتووینەتە ئەو دۆخەی ئێستا و موزایەدەی سیاسی لە نێوان حیزبەكان، میدیا سیاسییەكانیش نەیانتوانیوە گوتارێكی باش پێشكەش بكەن و گفتوگۆیەكی بابەتییانە لەسەر كێشەكە دروست بكەن. كەموكووڕییەكی ڕوون هەیە لە دروستكردنی ڕاگەیاندنێك، كە بتوانێ پەیوەندی لەگەڵ دەستەبژێری پسپۆر و شارەزا دروست بكات، وەكو چۆن ئەم ڕاگەیاندنانە، نەشیانتوانیوە پەیوەندییەك لەگەڵ كۆمەڵگا و هاووڵاتییەكی سادە دروست بكەن. ئەمە هاوكاتە لەگەڵ كەمتەرخەمیی سەنتەرەكانی لێكۆڵینەوە، (ئەگەر هەبن) كە گرنگترین كاریان توێژینەوەی زانستی و بابەتییە لە بارودۆخی ئێستای دارایی و ئابووری و دوور لەو هەڵكشان و داكشانەی لە گۆڕەپانی سیاسی ڕوودەدات.
ئێستا پرسیارەكان بەرەو ئەوەمان ڕادەكێشن كە ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە ڕێگا بە ڕۆڵی كەسانی شارەزا و ڕووناكبیر بدرێت، تاكو ڕۆڵی گریمانەكراوی خۆیان ببینن لە بنیاتنانی بنەماكانی دەوڵەتێكی نوێ و لە ڕێگای خەباتی قەڵەم، كە ببێتە تەواوكەری خەباتی چەكداری؟ دكتۆر مەدحەت جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە لە هەموو حیزبەكاندا، عەقلییەتی حیزبی، كۆنتڕۆڵی دەسپێكردنی كاری شارەزایان دەكات و ڕێگیری لەوە دەكات كە ڕۆڵی پێویستی خۆیان ببینن لە بنیاتنانی دەوڵەتی نوێ. پێویستمان بە زاناییەكی زۆر نییە بۆ ئەوەی بزانین كە سەرەڕای سەرچاوە سرووشتییە دەوڵەمەندەكەی، هێشتا وەبەرهێنانی توانای مرۆیی لە كوردستان دەستی پێ نەكردووە، لە كاتێكدا ئەم سەرچاوە دەوڵەمەندانە پێویستییان بە ئیدارەدانێكی شارەزا و لێهاتووە. مامەڵەی عەقلانی، ناچارمان دەكات لەسەر ئاستی تاكەكانی كۆمەڵگا و بەبێ ڕەچاوكردنی هیچ شتێكی دیكە، تەنیا پشت بە شارەزایی و بەرهەمهێنان ببەستین.
وەكو دەرئەنجامێك، ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە، كاروباری پۆستە كارگێڕییە باڵاكان، بە گوێرەی پسپۆری و زانست و ڕێكخستن و بەپێی شارەزایی كەسەكان (CV) و وەسفی كار و ئەركەكان (Job Description) بۆ هەر پلەیەكی وەزیفیی باڵا، كارەكان ڕێكبخرێن؟ لە وەڵامدا دكتۆر مەدحەت گوتی كە یەكەم شت پێویستمان بەوە هەیە لێژنەی بە توانامان هەبێ بۆ هەڵسەنگاندنی شارەزایی كەسەكان، بەبێ ڕەچاوكردنی بەرژەوەندی و ناسیاوی و هۆز و خزمایەتی بۆ ئەم و ئەو. چونكە ئەم شتانەن كە لە كوردستان تاكی بێ بەرهەم و نێگەتیڤیان دروست كردووە، كەسەكان تەنیا بەهۆی ئینتیماكانیانەوە دانراون، نەك بەهۆی لێهاتووی و شارەزاییان. ئێمە زۆر پێویستمان بە دروستكردنی بڕوا و ڕاستگۆییە لە ئەركە باڵاكان، بۆ ئەوەی بتوانین بنیادێكی پتەوی یەكە و پەیكەری دەوڵەتێكی نوێ دروست بكەین كە توانای بەردەوامبوونی هەبێ، لە سەردەمێكدا كە سەردەمی تەحدا گەورەكانە. بارودۆخی كارگێڕی و بڕیارەكان كە پێویستە ببنە بنەمایەكی پتەوی ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەدییەكانی سەردەم، تا ئێستاش دوورە لەوەی یاسا تیایاندا زاڵ بێت (The over-rule of Law) .
پوختەی قسەكان ئەوەیە كە باشكردنی ئەدای تەواوی ئەو ڕێڕەوانەی لەسەرەوە باس كران، لە كوردستان پێویستیان بە دروستبوونی كەشوهەوایەكی گونجاوە لە نێوان بڕیاربەدەستانی سیاسی و پسپۆر و شارەزایانی زانستی و بەشداری پێ كردنی تەواوی خەڵك بە پێی توانایان، بۆ دروستكردنی كەسانی بە توانا لە هەرێم.
