2021-11-02 14:34:56
ئابووری وڵاتی چین دووەم ئابووری جیهانیە لەڕووی گەورەیی و فراوانیەوە دوای ئابووری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كە چین لەساڵی 2010 بەپێش ئابووری ژاپۆن كەوت بەبەرهەمی ناوخۆیی 4.91 تریلۆن دۆلارو ئابووری ئەمریكاش بە بەبەرهەمی ناوخۆیی 8.8 ترلیۆن دۆلار دێت و یەكەم ئابووری جیهانیە .
ماوەی چەند ساڵێكە چین بەخێراترین گەشەی ئابووری گەورە لەجیهان و بەخێراترین گەشەی سی ساڵی رابردووش ئەژماردەكرێت كە گەشەی ساڵانەی 10% ی تێپەڕاندووە .
وڵاتی چین لەڕووی بەركەوتەی تاكەكەسیەوە پلەبەندی ناوەندی لەدنیادا بۆ كراوە لەڕووی بەرهەمە ناوخۆییە سادەكەی كە بریتیە لە 3180 دۆلار و پلەی 104 ی لەكۆی 178 وڵاتی جیهان وەرگرتووە ، هەروەك پلەی 97 یش لەكۆی 178 وڵات وەرگرتووە لەڕووی بەرهەمی گشتی ناوخۆیی تاكەكەس كە بریتیە لە 5943 دۆلار لەساڵی 2008 كە ئەمەش بەگوێرەی پلەبەندی سندوقی دراوی نێودەوڵەتیە بەمەش چین گەورەترین وڵاتی بازرگانی و گەورەترین وڵاتی هەناردەكارو دووەم گەورە هاوردەكاری جیهانە .
كۆی گشتی داهاتی تاكەكەس لەچین نزیكەی 6100 دۆلارە لەكاتێكدا قەبارەی هێزی دەستی كاری بەنزیكەی 807 ملیۆن و 700 هەزار كەس دەخەمڵێنرێت ، رێژەی بێكاریشی لەساڵی 2008 بە 4% ئەژماركراوەو بودجەی ئەو وڵاتە لەهەمان ساڵ بەهەموو داهاتەكانیەوە بە 868 ملیارو 600 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت ، كۆی گشتی خەرجیەكانیش 850.5 ملیار دۆلارە ، لەكاتێكدا رێژەی هەڵاوسان گەیشتە 6% و قەبارەی یەدەگی دراو لەچین بە 2.3 ترلیۆن دۆلارو كۆی گەشەی بەرهەمی پیشەسازیش بە 10.7% ، لەكاتێدا قەبارەی هەناردەكردنی چین لەساڵی 2008 دا 1 ترلیۆن و 465 ملیار دۆلار بوو قەبارەی داهاتیش 1 ترلیۆن و 156 ملیار دۆلارە ، بۆیە ئابووری چین لەماوەی 30 ساڵی رابردوو توانی بوژانەوەیەكی ئابووری باش بەخۆوە ببینێت و لەبازارێكی ناوەندی ناوخۆیی ببێتە كراوەترین بازار بەڕووی جیهان و پشت بەبازرگانی نێودەوڵەتی ببەستێت .
دوابەدوای دامەزراندنی كۆماری چینی میللی لەساڵی 1949 ، ئەو وڵاتە گەشەیەكی خێرای ئابووری بەخۆوە بینی بەتایبەتی دوای جێبەجێكردنی سیاسەتی چاكسازی و كرانەوە بەڕووی جیهانی دەرەوە لەساڵی 1978 كە لەوكاتەوە ئابووری چین بەردەوام بەشێوەیەكی تەندروست گەشەی كرد كە كۆی گشتی گەشەی ساڵانەی گەیشتە زیاتر لە 9% ، لەساڵی 2003 شدا كۆی بەرهەمی ناوخۆیی گەیشتە 1 ترلیۆن و 400 ملیار دۆلارو پلەی شەشەمی لەو بوارە بەدەستهێنا ئەویش دوای ئەمریكاو ژاپۆن و ئەڵمانیاو بەریتانیاو فەرەنسا هات .
سەبارەت بەوەبەرهێنانی بیانیش لەو وڵاتە ، ئەوا لەكۆتایی ساڵی 2007 قەبارەی وەبەرهێنانی بیانی لەچین گەیشتە 84 ملیار دۆلار كە هەمان ساڵ قەبارەی وەبەرهێنانی چین لەدەرەوەی وڵات گەیشتە 118 ملیار دۆلار .
گەشەی ئابووری چین بۆ دوو قۆناغی گرنگ دەگەڕێتەوە یەكەمیان : قۆناغی بنیاتنانی سیستمی سۆشیالیستی كە لەنێوان ساڵانی 1949 تا 1976 بوو كە ئەو قۆناغە تایبەتمەند بوو بەدووبارە رێكخستنی كاری كشتوكاڵی و پشتبەستن بەپیشەسازی بنچینەیی و ئامادەكاری و قەڵاچۆكردنی سیستمی دەرەبەگایەتی ، قۆناغی دووەمیش بریتیبوو لەكرانەوە بەڕووی سەرمایەداری لەساڵی 1978 ەوە كە ئەو قۆناغە بەوە جیا دەكرا كە چاكسازی ریشەیی لەئابووری كرا ئەوەش بەڕێگاپێدان بەدامەزراندنی كاری بەڵێندەرایەتی تایبەت و تازەگەری لەپیشەسازی و رێپێدان بەخاوەنداریەتی موڵكایەتی تایبەت بەزەویوزارو هێنانی تەكنۆلۆژیای رۆژئاوایی .
لەساڵی 2003 بەهای گشتی وەبەرهێنانی چین لەكاڵا جێگیرەكان گەیشتە زیاتر لە 5 ترلیۆن و 500 ملیار دراوی یوانی چینی ، قەبارەی فرۆشتنی كاڵای بەكاربردنیش گەیشتە نزیكەی 4 ترلیۆن و 6 سەد ملیار یوانی چینی ، قەبارەی بازرگانی دەرەوەی چینیش بۆ 850 ملیار دۆلارو گەیشتە ریزبەندی چوارەم .
بەپێوانەی دۆلار بێت لەئێستادا ئابووری چین بەقەبارەی 18% ی قەبارەی ئابووری ئەمریكا دێت ، بەڵام بەپێوانەی توانای كڕین بێت ، ئەوا دەگاتە 76% ئابووری ئەمریكا .
پیشەسازی چین بەپیشەسازیەكی پڕ بایەخ دادەنرێت وەك وڵاتە زلهێزەكانی وەكو ویلایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا كە بەمەش چین پلەی گرنگ لەچەندین پیشەسازی بەدەستهێناوە وەك پیشەسازی پۆڵاو ئاسن و پێڵاوو یاریە ئەلیكترۆنیەكان و تەلەفزیۆن و ئۆتۆمبێل و مۆبایلی زیرەك كە بەكارگەی جیهانی ئەژماردەكرێت .
هاوبەشە گەورەكانی كۆماری چین لەبواری ئابووری زۆرن كە گرنگترینیان (كۆریای باكوور ، سودان ، مەنگۆلیا ، ئەنگۆلا ، تایوان ، كۆریای باشوور ، ژاپۆن ، ئێران ، ڤێتنام ، هیندستان ، بەڕازیل ، ئوسترالیا ) و گەورەترین وڵاتیش كە بەقەبارەیەكی گەورە هاوبەشی چین بێت ، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە .
زۆری رێژەی دانیشتوانی چین بەردەوام بۆتە رێگر بۆ حكومەتی ئەو وڵاتە بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاریەكان ، ساڵانی پەنجاكانی سەدەی رابردوو خۆراك بەشی هاووڵاتیانی چینی نەدەكرد ، بەهۆیەوە حكومەت ناچاربوو بەرنامەیەك بۆ دیاریكردنی رەگەزی هاووڵاتیانی دابنێت ، لەساڵی 1958 تا 1960 ئەو پلانەی كە بۆ پیشەسازیە گەورەكان دانرا بووە هۆی كارەساتی برسیەتیەكی فراوان بەهۆیەوە مردنێكی زۆر تۆماركرا ، دواتر حكومەت بەرنامەیەكی تری جێبەجێكرد ئەویش بۆ دیاریكردنی رەگەزو دواخستنی تەمەنی هاوسەرگیری بوو كە بەمەش ئەو وڵاتە لەساڵی 1963 لەبرسیەتی رزگاری بوو كە ئەو بەرنامەیەش كاریگەریەكی باشی هەبوو لەساڵی 1979 بڕیاری پەیڕەوكردنی یەك منداڵی لەیەك خێزان پەیڕەوكرا ، لەسەرەتای ساڵی هەشتاكان دانیشتوانی چین گەیشتە 1 ملیار مرۆڤ ، لەسەرەتای هەزارەی سێیەمیش ژمارەی دانیشتوانی گەیشتە یەك ملیارو 300 ملیۆن كەس .
بەگوێرەی دوا لیستی گۆڤاری فۆربس لەئێستادا 66 كەسی ملیاردێر لەچین هەن كە ئەوەش دووەم گەورەترین ژمارەیە لەدوای ویلایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا كە 415 كەسی ملیاردێری هەیە ، لەساڵی 2010 دا ژمارەی بێكار لەچین نزیكەی چارەكێك ملیار كەس بووە ، هەروەك لەو وڵاتە بەكارهێنەرانی تۆڕی ئینتەرنێت گەیشتۆتە 680 ملیۆن كەس كە زۆرترین بەكارهێنەری هەیە لەجیهان .
لەئێستادا حكومەتی چین بەنیازی دووبارە بنیاتنان و زیندووكردنەوەی رێگای ئاوریشمە كە لەكۆندا هەبووە كە ئەو رێگایە ئاسانكاریەكی زۆر لەبواری بازرگانی و ئابووری بۆ چین و چەندین وڵاتی تری جیهان دەكات كە چەندین رێگای بازرگانی نزیك دەكاتەوە كە چەندین وڵات لەخۆدەگرێت و بەهۆیەوە بەڕێگای وشكانی كیشوەری ئاسیاو ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، چین بەكیشوەری ئەوروپاو دەبەستێتەوە لەدەریاشەوە چین بەكیشوەری ئەفریقیاو باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا دەبەستێتەوە كە دانیشتوانی ئەو رێگایە 66% ی دانیشتوانی جیهان پێكدێنن كە تێچووەكەی بەسەدان ملیار دۆلارە .
بەگوێرەی راپۆڕتێكی سندوقی دراوی نێودەوڵەتیش بێت ، پێشبینی دەكرێت لەساڵی 2030 چین ببێتە گەورەترین ئابووری چیهان و ئەو پلەبەندیە ئابووریە لەئەمریكا بسەنێتەوە .
