2021-11-02 14:31:47
مێژووی دروستبوونی پارە یا دراو دیارنیە ، بەڵام بوونی بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە ، ئەگەر سەرنج بدەین لەوەتەی دراو هەیە چەندین جۆری لەناوچووەو چەندانی تریش دروستبوون پاشان ئەوانیش لەناوچوون كە هۆكارەكەشی بۆ خاوەنی ئەو دراوانە دەگەڕێتەوە كە بریتبوون لەسەدان دەوڵەت و ئیمپڕاتۆریەت و میرنشین كە بەچەندین هۆكار روخاون یا لەناوچوون .
ئایا لەژیانتدا هیچ بیرت لەوە كردۆتەوە كێ بوو بۆ یەكەمجار دراوو پارەی داهێنا ، یا كێ بوو زاراوەی پارەی بۆ نرخی كڕینی و فرۆشتن داهێنا .
بەپێی سەرچاوە مێژووییەكان ، مەزندە دەكرێت مێژووی بەكارهێنانی دراوی پارە لەلایەن مرۆڤەوە بۆ نزیكەی 40 هەزار ساڵ لەمەوبەر بگەڕێتەوە كە ئەو مەزندەیەش لەلایەن زاناكانی بواری ئاسەوارەوە ئاشكراكراوە كە ئەویش بەهۆی دۆزینەوەی تۆمارێكی شوێنەواریەوە بوو كە ئاڵوگۆڕی بازرگانی تێیدا تۆماركرابوو كە بۆ چاخی بەردینی كۆن دەگەڕێتەوە كە كاتێك راوچیەكان ئاڵوگۆڕی دراویان بەمەبەستی كڕینی باشترین چەكی دروستكراو لەبەردو كەلوپەلی تر ئەنجامداوە ، بەڵام نازانرێت دراوەكان لەچ مادەیەك دروستكراون .
بەر لەداهێنانی دراو مرۆڤەكان بۆ كڕین و فرۆشتن ئاڵوگۆڕیان بەكاڵاكانیان كردووە ، بەڵام دوای ماوەیەكی كەم لەو جۆرە مامەڵەیە پارە یا دراو پەیدا دەبێت كە بەدرێژایی هەزاران ساڵ شێوەكەی گۆڕانكاری تێداكرا كە سەرەتا شتێكی سادە بوو دواتر گۆڕدرا بۆ دراوی كانزایی و پاشان دراوی كاغەزو لەئێستاشدا دراوی ئەلیكترۆنی .
بەگوێرەی وتەی شابوروكا موزیمبا پڕۆفیسۆر لەزانستی مرۆڤایەتی ، لەكۆندا مرۆڤەكان بەر لەدروستبوونی دراو چەندین شتی گرانبەهایان وەك دراو بەكارهێناوە لەوانە خشڵی (دووڕ) كە لەهەردوو كیشوەری ئەمریكاو كیشوەری ئەفریقیاو ئەوروپاو ئاسیاو ئوسترالیا بەشێوەیەكی فراوان بەكارهێناوە هەروەك مس و پاشماوەی ئەستێرەكان و ئاسن و عەنبەرو زێرو زیوو قوڕقوشمیش وەك دراو بەكارهاتووە ، تەنانەت مرۆڤی كۆن ئاژەڵی زیندووی وەك مانگایان وەك دراو بەكارهێناوە .
سەبارەت بەوەی یەكەمجار كام شارستانیەت بوو كە دراوی پارەی داهێنا ، ئەوا یەكەم شێوە لەشێوەی دراو لەوڵاتی میزۆپۆتامیا یا عیراقی ئێستا بەر لە 5000 ساڵ دەركەوتووە كە ئەویش 3000 ساڵ بەر زایین بوو ئەوكات جوتیارەكان بەروبوومەكانیان لەپەرستگا عەمبار دەكرد كە شتە عەمباركراوەكان لەسەر خشتی قوڕ دەنوسراو تۆمار دەكرا لەبەرامبەردا جوتیارەكان پسوڵەیەكی لەقوڕ دروستكراویان پێدەدرا بۆ ئەوەی دوای عەمباركردنی بەروبومەكانیان بەمەبەستی پێدانی قەرزو خەرجیەكانی پەرستگا بەكاری بێنن كە زۆربەی بەروبوومە عەمباركراوەكانی ناو پەرستگا بەرهەمی (جۆ) بوو كە ئەوكات (جۆ) وەك یەكەیەكی ژمێریاری ئەژماردەكرا مسیش لەكاری بازرگانی وەك پارە بەكار دەهات ، بەڵام بەماوەیەكی خێرا ئەویش گۆڕاو زیو جێگای گرتەوە .
هەر لەسەردەمی شارستانیەتی میزۆپۆتامیا بڕیاربەدەستانی پەرستگا كە سەرجەم كارە بازرگانیەكانی دەرەوەی وڵاتیان بەدەست بوو نرخی فرۆشتنی لەنێوان جۆ و زیو لەبەرامبەر كاڵای تریان دیاری دەكرد كە وایكرد خەڵكی لەو سەردەمە دەیانتوانی هەر كامیان بیانەوێت بەكاریبێنن .
هەروەك فراوانبوونی كاری ژمێریاری بۆ بەڕێوەبردنی كاری ئابووری بووە هۆی یەكەم پێشكەوتنی نووسین لەمێژووی مرۆڤدا كە مێژووی كۆنترین سكەی دراو بۆ 600 – 650 ساڵ بەر لەزایین دەگەڕێتەوە كە لەناوچەی ئاسیای بچووك بەكارهاتووە كە ئەوكات دەسەڵاتدارانی شارستانیەتی (لیدیا) و (ئایۆنیا) ی ئاری كە بەناوبانگترین هەرێمە رۆژئاواییەكانی ناوچەكە بوو كە دەكاتە وڵاتی توركیای ئێستا دراوی زێرو زیوی مۆركراویان بۆ مووچەی سوپاكەیان بەكارهێناوە .
دۆزینەوەی ژمارەیەكی زۆر لەدراوی كانزایی لەمادەی قوڕقوشم و مس و زیو و زێر لەسەرتاسەری جیهان كە ئەو دراوە كانزاییانە بەتایبەتی لەكیشوەری ئەوروپاو ئاسیاو باكووری ئەفریقیا لەسەرەتای هەزارەی یەكەمی زایینی وەكو ئامرازێكی پارەی كاڵاكان دانی پێدانراوە ، هەورەك ئەو بەربڵاویە فراوانەی كە لەدراوی كانزایی شارستانیەتەكانی رۆمانی و ئیسلامی و هیندی و چینی هەبووە ئاماژە بەو بازرگانیە دەكات كە بۆ 1250 ی پێش زایینی تا 1450 ی زایینی دەگەڕێتەوە .
یەكێك لەهۆكارە سەرەكیەكانی داهێنان و سەركەوتوویی دراوی كانزایی لەمێژوودا بۆ ئاسانی لەگواستنەوەو پتەوی و تەمەنە زۆرەكەی دەگەڕێتەوە بەتایبەتی لەكۆندا مرۆڤ كاتێك ئاژەڵی وەك مانگای بۆ نرخی كاڵا لەجێگای دراو داناوە ، بەڵام نەیتوانیوە بەئاسانی بیگوازێتەوە هەروەها مەترسی لەسەر بووە لەڕووی كارەساتی ژینگەییەوە .
سەبارەت بەمێژووی دراوی كاغەز لەناو مرۆڤایەتی ، دەوترێت كۆنترین دراوی كاغەزی ناسراو بۆ وڵاتی چین دەگەڕێتەوە كە لەساڵی 960 ی زایینی بەفراوانی لەو وڵاتە داهێنراوە .
دوای داهێنانی دراوی كانزایی و پاشان دراوی كاغەز ، ماوەی چەند ساڵێكە دراوی ئەلیكترۆنیش لەسەر دەستی مرۆڤ داهێنرا كە ئەو جۆرە دراوە مادە نیەو لەهیچ شتێك دروست نەكراوە ، بەڵكو تەنیا لەكاتی كڕین و فرۆشتنی كاڵاكان یا دراوەكان بەشێوەی ئۆنڵاین لەسەر تۆڕەكانی ئینتەرنێت مامەڵەی پێوەدەكرێت هەرچەندە مامەڵە پێكردنی لەجیهان سنووردارە ، بەڵام بەهۆی پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا ، پێشبینی دەكرێت ئەو دراوەش لەداهاتوودا مامەڵە پێكردنی فراوان بێت كە بەناوبانگترین جۆریشی دراوی ئەلیكترۆنی (بیتكۆین) ە كە لەساڵی 2009 دا لەسەردەستی كەسێك بەناوی ساتۆشی ناكامۆتۆ داهێنرا ، هەروەها دراوی تری ئەلیكترۆنی هەن وەك (ئیسیریۆم) و (ریپڵ) و (ئەلیتكۆین) و (نیۆ) و (ئایۆتا) و (كاردانۆ) و (داش) و (نیم) و (مونیرو) و (بیتكۆین گوڵد) و (كوتم) و (لیسك) و (فیرج) و (زە كاش) و (بیت كۆنێكت) .
لەئێستاشدا لەسەرتاسەری جیهان 180 جۆر پارەی دراوی نیشتمانی وڵاتان هەیە كە هی 195 دەوڵەتی ئەندام لەڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانە ئەوە لەكاتێكدایە كە 66 وڵاتیان دۆلاری ئەمریكی وەكو دراوی فەرمی وڵاتەكەیان دەناسێنن یا پەیوەندی بەدراوی نیشتمانیان هەیە ، هەروەك كۆنترین دراویش تائێستا مابێت و بەكاربهێنرێت پاوەندی بەریتانیە كە تەمەنی بۆ 1300 ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە ، تازەترین دراویش جونەیهی كۆماری باشووری سودانە كە لەساڵی 2011 ی زایینی دروستكراوەو لەچاپ دراوە .
